به گزارش اقتصادآنلاین، در حالی که بازار جهانی انرژی همچنان زیر سایه تنش‌های ژئوپلیتیکی و نااطمینانی‌های ناشی از تحریم‌ها قرار دارد، خبر آغاز گفت‌وگوهای ایران و ژاپن برای ازسرگیری صادرات نفت، بار دیگر نام تهران را به یکی از محورهای مهم تحولات نفتی آسیا تبدیل کرده است؛ موضوعی که در صورت نهایی شدن، می‌تواند نخستین فروش نفت ایران به ژاپن پس از حدود ۷ سال توقف باشد.

تسنیم در گزارشی اشاره کرد که رویترز به نقل از منابع ایرانی و غربی گزارش داده که مقامات ایران مذاکرات اولیه‌ای را با شرکت‌های ژاپنی برای فروش دوباره نفت خام آغاز کرده‌اند. این مذاکرات در شرایطی دنبال می‌شود که آمریکا در چارچوب یک معافیت موقت تحریمی، از ۲۲ ژوئن تا ۲۱ اوت، امکان محدودی برای چنین رایزنی‌هایی فراهم کرده است. با این حال، همین بازه زمانی کوتاه نیز به یکی از موانع اصلی تبدیل شده، چرا که طرف ژاپنی برای ورود به معامله، هم به تمدید معافیت تحریمی نیاز دارد و هم خواهان تضمین درباره امنیت رفت‌وآمد نفتکش‌هاست.

بر اساس این گزارش، ۲ منبع ایرانی گفته‌اند ۳ شرکت ژاپنی در حال بررسی خرید احتمالی نفت خام از ایران هستند؛ خریدی که اگر عملیاتی شود، نخستین واردات نفت ژاپن از ایران از سال ۲۰۱۹ خواهد بود. یک منبع غربی مطلع نیز تأیید کرده که گفت‌وگوهای اولیه میان مقام‌های دو کشور درباره احتمال ازسرگیری صادرات نفت آغاز شده است.

در مقابل، مقام‌های رسمی ژاپن فعلاً با احتیاط به این خبر واکنش نشان داده‌اند. یکی از مسئولان وزارت اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن که بر زیرساخت‌های تأمین سوخت نظارت دارد، اعلام کرده از چنین مذاکراتی اطلاعی ندارد. همچنین وزارت خارجه ژاپن و وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز به درخواست رویترز برای اظهارنظر پاسخی نداده‌اند؛ سکوتی که خود نشانه‌ای از حساسیت بالای موضوع تلقی می‌شود.

بازگشت به بازاری که از دست رفت

ژاپن یکی از مشتریان قدیمی نفت ایران بود، اما پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ و بازگشت تحریم‌های نفتی، این کشور به همراه کره جنوبی، هند و بسیاری از کشورهای اروپایی خرید نفت از ایران را متوقف کرد. در این سال‌ها، چین عملاً مهم‌ترین و در بسیاری از دوره‌ها تنها خریدار اصلی نفت ایران باقی ماند.

اکنون اگر مسیر صادرات نفت ایران به ژاپن دوباره باز شود، این اتفاق صرفاً یک معامله تجاری ساده نخواهد بود، بلکه می‌تواند نشانه‌ای از تلاش تهران برای احیای بازارهای سنتی و متنوع‌سازی مقاصد صادراتی خود باشد؛ موضوعی که از منظر درآمد ارزی و کاهش وابستگی به بازار محدود فعلی اهمیت بالایی دارد.

دو مانع بزرگ؛ تحریم و تنگه هرمز

با وجود فضای مثبت اولیه، موانع پیش روی این مذاکرات کم نیست. یک مقام دیگر در وزارت اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن پیش‌تر گفته بود هرگونه خرید نفت از ایران، تصمیمی تجاری از سوی شرکت‌های خصوصی خواهد بود. با این حال، با توجه به مدت زمان حمل محموله‌ها و قراردادهای از پیش منعقدشده، هنوز مشخص نیست چنین خریدی در عمل اجرایی شود.

از سوی دیگر، یک مقام ارشد ایرانی نیز تأکید کرده هر توافقی به دلیل زمان‌بر بودن فرآیند حمل نفت از ایران به ژاپن، عملاً نیازمند تمدید معافیت فعلی آمریکا خواهد بود. به گفته او، قرار است محموله‌ها از پایانه نفتی جزیره خارک بارگیری شوند و نفتکش‌های تحت بهره‌برداری شرکت‌های ژاپنی حمل آن را بر عهده بگیرند.

اما شاید مهم‌ترین نگرانی، موضوع امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز باشد؛ گذرگاهی حیاتی که هرگونه ناامنی در آن، می‌تواند کل معامله را از نظر اقتصادی و بیمه‌ای بی‌معنا کند. منابع آگاه به رویترز گفته‌اند هنوز روشن نیست حتی در صورت دستیابی تهران و واشنگتن به یک توافق پایدار، شرایط عبور کشتی‌ها از این مسیر چگونه خواهد بود.

این نگرانی‌ها پس از حوادث اخیر تشدید شده است. هفته گذشته یک کشتی کانتینربر در تنگه هرمز هدف حمله نیروهای نظامی ایران قرار گرفت و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز اعلام کرده همه شناورها برای عبور از این آبراه باید مجوز دریافت کنند. علاوه بر این، سازمان بین‌المللی دریانوردی سازمان ملل برآورد کرده که حدود ۸۰ مین شناور در بخش مرکزی تنگه هرمز وجود دارد؛ مسئله‌ای که ریسک حمل‌ونقل دریایی در این منطقه را به شدت بالا می‌برد.

بیمه نفتکش‌ها؛ گره پنهان معامله

در کنار مسائل سیاسی و امنیتی، یک چالش مهم دیگر نیز وجود دارد: بیمه. یک مقام ارشد در یکی از پالایشگاه‌های بزرگ ژاپن گفته بزرگ‌ترین مانع برای خرید نفت ایران، تأمین پوشش بیمه‌ای نفتکش‌ها خواهد بود. در واقع حتی اگر معافیت تحریمی تمدید شود و توافق اولیه نیز شکل بگیرد، بدون پوشش بیمه معتبر، شرکت‌های بزرگ ژاپنی به سختی حاضر می‌شوند وارد چنین معامله‌ای شوند.

به همین دلیل، بسیاری از معامله‌گران و تحلیلگران معتقدند معافیت موقت فعلی آمریکا به‌تنهایی برای ترغیب پالایشگاه‌های بزرگ آسیایی کافی نیست. از نگاه آن‌ها، در کوتاه‌مدت همچنان پالایشگاه‌های مستقل چین اصلی‌ترین خریداران نفت ایران باقی خواهند ماند و بازگشت مشتریان بزرگ و سنتی، نیازمند توافقی باثبات‌تر و روشن‌تر است.

پیام این مذاکرات چیست؟

با وجود همه تردیدها، نفس آغاز گفت‌وگو میان ایران و ژاپن یک پیام روشن دارد: تهران در حال آزمودن مسیر بازگشت به بازارهای قدیمی نفتی خود است و ژاپن نیز دست‌کم در سطح بررسی اولیه، این گزینه را روی میز گذاشته است. اگرچه هنوز تا احیای کامل صادرات نفت ایران به ژاپن فاصله زیادی وجود دارد، اما همین مذاکرات نشان می‌دهد هرگونه تغییر در فضای سیاسی میان ایران و آمریکا، می‌تواند به سرعت بر معادلات انرژی آسیا اثر بگذارد.

در واقع، آنچه امروز در قالب یک مذاکره اولیه مطرح شده، ممکن است در صورت تمدید معافیت‌ها، کاهش ریسک‌های امنیتی و حل مشکل بیمه، به یکی از مهم‌ترین تحولات نفتی ماه‌های آینده تبدیل شود؛ تحولی که نه فقط برای ایران و ژاپن، بلکه برای آرایش بازار نفت در شرق آسیا نیز معنادار خواهد بود.