اگر بخواهیم خیلی ساده درباره مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان صحبت کنیم، باید بگوییم این مبحث درباره پدافند غیرعامل در ساختمان‌هاست. یعنی ما ساختمان و محیط اطراف آن را طوری طراحی کنیم که اگر شرایط بحرانی مثل انفجار، بمباران یا حمله پیش آمد، تا حد امکان جان افراد حفظ شود، خسارت کمتری به ساختمان وارد شود و امکان خروج مردم و امدادرسانی همچنان وجود داشته باشد. نکته مهم این است که مبحث ۲۱ فقط درباره ساخت پناهگاه نیست. ملاحظات آن از همان ابتدای طراحی شروع می‌شوند؛ از اینکه ساختمان کجا و چگونه قرار بگیرد و مسیرهای دسترسی آن چطور طراحی شوند، تا نوع مصالح، نما، پنجره‌ها، ورودی‌ها و حتی نحوه طراحی محوطه. برای مثال، مسیرهای دسترسی باید طوری باشند که اگر بخشی از ساختمان تخریب شد و آوار ریخت، تمام مسیر بسته نشود و نیروهای امدادی همچنان بتوانند به ساختمان دسترسی داشته باشند. در محوطه نیز مسیر حرکت و خروج افراد باید تا حد امکان ساده، سریع و بدون مانع باشد. در خود ساختمان هم هدف این است که اجزای ساختمان در زمان انفجار به عامل خطر تبدیل نشوند. به همین دلیل، اجزای سست و شکننده نما باید حذف یا به‌درستی مهار شوند، دیوارهای خارجی اتصال مناسبی به سازه داشته باشند و شیشه‌ها، پنجره‌ها، درها و سایر بازشوها نیز مقاومت مناسبی داشته باشند. حتی در طراحی اجزای غیرسازه‌ای هم باید دقت شود که هنگام وقوع انفجار، شکستن یا سقوط آنها باعث افزایش تلفات نشود.

حالا در این مبحث با یک مفهوم مهم به نام فضای امن روبه‌رو می‌شویم. فضای امن را نباید با پناهگاه اشتباه بگیریم. فضای امن می‌تواند بخشی از همان ساختمان و حتی بخشی از یک واحد مسکونی معمولی باشد که با تمهیدات لازم، حفاظت بیشتری برای افراد ایجاد می‌کند. این فضا باید در برابر ریزش آوار، موج انفجار و ترکش‌های ثانویه ایمنی بیشتری داشته باشد و نفوذ دود و غبار به داخل آن نیز تا حد امکان کم باشد.

در یک خانه، فضای امن یک اتاق بتنی عجیب یا یک فضای زیرزمینی نیست. می‌تواند یک اتاق داخلی یا بخشی از نشیمن باشد که مستقیما کنار نمای خارجی و پنجره‌ها قرار نگرفته است. به زبان ساده، هرچه این فضا به قسمت مرکزی پلان ساختمان نزدیک‌تر باشد و بین آن و محیط بیرون دیوارهای داخلی بیشتری وجود داشته باشد، امکان برخورد مستقیم موج انفجار با آن کمتر می‌شود. البته این فضا باید در عین حفاظت، مسیر دسترسی مناسبی به راه خروج هم داشته باشد.

اما وقتی از پناهگاه صحبت می‌کنیم، با فضای حفاظت‌شده‌تری روبه‌رو هستیم. پناهگاه در مبحث ۲۱ محلی برای اسکان موقت افراد در شرایط بحران است که نسبت به ساختمان معمولی ایمنی و پایداری بسیار بیشتری دارد. پناهگاه می‌تواند اختصاصی باشد؛ یعنی برای ساکنان یا افراد یک ساختمان مشخص طراحی شود، یا عمومی باشد و برای استفاده مردم در سطح شهر در نظر گرفته شود. مبحث ۲۱ توصیه می‌کند تا حد امکان این فضاها چندمنظوره باشند. یعنی فضایی که در شرایط عادی مثلاً پارکینگ، کتابخانه یا نمازخانه است، در زمان بحران بتواند عملکرد پناهگاهی پیدا کند. محل قرارگیری پناهگاه هم اهمیت زیادی دارد. طبق این مبحث، پناهگاه باید در پایین‌ترین طبقه ساختمان و مستقیما روی خاک قرار بگیرد و زیر آن طبقه یا فضای خالی دیگری وجود نداشته باشد. مسیر رسیدن به آن باید تا حد امکان کوتاه و امن باشد و خود پناهگاه نیز از قسمت‌های آسیب‌پذیر ساختمان، مانند برخی فضاهای تأسیساتی، فاصله داشته باشد. حتی مسیر ورودی پناهگاه هم مستقیم طراحی نمی‌شود. در ضوابط مبحث ۲۱ برای مسیر ورودی شکست‌ها و خم‌هایی در نظر گرفته شده تا موج انفجار نتواند به‌صورت مستقیم وارد فضای اصلی شود. علاوه بر ورودی اصلی، خروج اضطراری نیز باید وجود داشته باشد .

از نظر سطح حفاظت هم همه پناهگاه‌ها یکسان نیستند. مبحث ۲۱ آنها را در سه درجه تعریف می‌کند. پناهگاه درجه سه برای مقاومت در برابر موج و ترکش سلاح‌های متعارف در نظر گرفته شده است. پناهگاه درجه دو سطح حفاظت بیشتری در برابر آثار سلاح‌های متعارف دارد. پناهگاه درجه یک سطح حفاظت بسیار بالاتری دارد و موضوعاتی مانند حرارت و تشعشع ناشی از سلاح اتمی و جلوگیری از نفوذ عوامل سمی و شیمیایی نیز در آن مطرح می‌شود؛ البته طراحی این نوع پناهگاه خارج از ضوابط همین مبحث قرار گرفته است.

در مورد فضاهای عمومی هم مبحث ۲۱ مفهوم پناهگاه عمومی را مطرح می‌کند؛ یعنی پناهگاهی با ظرفیت بیشتر که برای حفاظت عموم مردم در سطح شهر پیش‌بینی می‌شود. درباره مترو متن فعلی این مبحث الزام مستقیمی مطرح نمی‌کند که هر ایستگاه مترو یک پناهگاه استاندارد باشد. اما با توجه به خبر جدید وزارت راه و شهرسازی، تجهیز فضاهای عمومی و زیرزمینی مانند مترو برای استفاده در شرایط بحران، قرار است در بازنگری ضوابط مورد توجه بیشتری قرار بگیرد.

نیکا موتور - ECO10