ابهامات «طرح جنگلداری نوین» زیر ذرهبین محیطزیست
نشست هماندیشی درباره مبانی و شاخصهای حفظ و مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی با محور بررسی «طرح جنگلداری نوین» برگزار...
به گزارش خبرگزاری مهر، نشست هماندیشی مبانی و شاخص های حفظ، احیا و مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی با حضور حمید ظهرابی و هادی کیادلیری، معاونین سازمان حفاظت محیط زیست، کامران پور مقدم، معاون سازمان منابع طبیعی، و نمایندگانی از سایر دستگاه ها و ارگانهای دولتی و غیردولتی و همچنین نمایندگان تشکل های مردم نهاد در حوزه جنگل های هیرکانی برگزار شد. در این جلسه اعضای حاضر به نقد و بررسی طرح موسوم به طرح جنگلداری نوین پرداختند.
حمید ظهرابی، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست در ابتدای این جلسه ضمن تاکید بر لزوم شفاف سازی در خصوص این طرح، افزود: تداوم روند موجود میتواند جنگلهای هیرکانی را با خطر از دست رفتن یکی از کانونهای ارزشمند تنوع زیستی جهان مواجه کند
وی با تأکید بر ارزش جهانی جنگلهای هیرکانی گفت: تداوم روند موجود و تشدید تهدیدهای پیشروی این جنگلها میتواند ما را با خطر از دست رفتن یکی از مناطق بسیار ارزشمند تنوع زیستی در سطح جهان مواجه کند.
ظهرابی در این نشست که با حضور فعالان محیط زیست، نمایندگان تشکلهای مردمنهاد و کارشناسان ادارات کل حفاظت محیط زیست استانها برگزار شد، اظهار کرد: جنگلهای هیرکانی یکی از لکههای داغ تنوع زیستی در جهان و از گنجینههای ارزشمند ذخایر ملی و ژنتیکی کشور و جهان به شمار میروند.
وی با اشاره به ثبت جنگلهای هیرکانی بهعنوان میراث جهانی طبیعی افزود: با مجموعهای گسترده و ارزشمند مواجه هستیم که در عین حال با تهدیدهای مختلفی روبهروست و ضرورت دارد درباره نحوه حفاظت، بهرهبرداری پایدار و استفاده صحیح از این سرمایه طبیعی، گفتوگویی جدی و سازنده شکل بگیرد.
معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست با بیان اینکه شرایط کنونی جنگلهای هیرکانی مطلوب نیست، ادامه داد: اگر روند موجود ادامه پیدا کند، ممکن است یکی از مناطق بسیار ارزشمند تنوع زیستی در سطح جهان را از دست بدهیم؛ بنابراین چارهاندیشی درباره آینده این جنگلها یک ضرورت است.
ظهرابی تاکید کرد: سازمان حفاظت محیط زیست به درخواست تشکلهای مردمنهاد، میزبان این نشست است تا زمینهای برای گفتوگوی شفاف و سازنده میان فعالان، متخصصان و دستگاههای مسئول درباره آینده جنگلهای هیرکانی فراهم شود.
وی با تأکید بر ضرورت گفتوگوی محترمانه میان دیدگاههای مختلف گفت: ممکن است در موضوعات مختلف با یکدیگر اتفاق نظر نداشته باشیم، اما باید به دیدگاه، جایگاه و نظرات یکدیگر احترام بگذاریم و از ظرفیت گفتوگو برای یافتن راهکارهای مؤثر استفاده کنیم.
معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست ابراز امیدواری کرد: این نشست به جمعبندیهایی منجر شود که بتواند مسیر حفاظت از جنگلهای هیرکانی را روشنتر کند و زمینه برداشتن گامهای مؤثرتر برای حفظ این گنجینه ارزشمند طبیعی را فراهم آورد.
همچنین در این نشست کامران پورمقدم، معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، با تشریح جزئیات طرح جنگلداری نوین گفت: این طرح بر اساس تکلیف ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت و با هدف حرکت از مدیریت چوبمحور به سمت مدیریت پایدار و جامع جنگلهای هیرکانی تدوین شده است.
وی با اشاره به سابقه طرحهای جنگلداری در کشور افزود: تا سال ۱۳۹۵ حدود ۹۵۰ هزار هکتار از جنگلهای کشور تحت پوشش ۴۳۱ طرح جنگلداری قرار داشت که عمدتاً بر بهرهبرداری چوبی از جنگلهای طبیعی و استمرار تولید چوب متمرکز بودند. با ابلاغ توقف طرحهای جنگلداری در سال ۱۳۹۵ و تصویب ممنوعیت بهرهبرداری چوبی از جنگلهای کشور در سال ۱۳۹۶، رویکرد جدیدی برای مدیریت پایدار جنگلها در دستور کار قرار گرفت.
پورمقدم اظهار کرد: سازمان منابع طبیعی از سال ۱۳۹۶ مطالعات مربوط به مدیریت پایدار جنگلها را آغاز کرد و در این زمینه هفت معیار و ۴۶ شاخص مدیریت پایدار جنگل به تصویب رسید. در ادامه، مطالعات نیمهتفصیلی در مقیاس یکپنجاههزارم انجام شد و حدود ۲.۹ میلیون هکتار از عرصههای جنگلی هیرکانی مورد مطالعه قرار گرفت.
به گفته وی، در این مطالعات برخلاف گذشته که برنامهریزی بر مبنای «سریهای جنگلداری» انجام میشد، رویکرد مدیریت جامع حوزه آبخیز مبنا قرار گرفته و ۱۰۴ حوزه آبخیز جنگلی برای برنامهریزی تعیین شده است.
معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی با تشریح تفاوت رویکرد جدید با جنگلداری کلاسیک گفت: در طرحهای گذشته، تمرکز اصلی بر تودههای جنگلی، تولید مستمر چوب و میزان برداشت چوب از جنگل بود، اما در جنگلداری نوین، سلامت و پایداری حوزه آبخیز معیار اصلی ارزیابی موفقیت طرح است.
وی ادامه داد: در این رویکرد، علاوه بر حفاظت و احیای جنگل، ظرفیتهایی مانند محصولات غیرچوبی، طبیعتگردی، مشارکت جوامع محلی و سایر کارکردهای اکولوژیک و اقتصادی جنگل مورد توجه قرار میگیرد و تأمین چوب مورد نیاز کشور باید از طریق زراعت چوب انجام شود، نه برداشت از جنگلهای طبیعی.
پورمقدم همچنین از پیشبینی ساختار جدید نظارت بر اجرای طرحها خبر داد و گفت: برخلاف گذشته که نظارت عمدتاً بر عهده یک ناظر بود، در طرحهای جدید برای هر حوزه آبخیز مدیر حوزه، ناظر فنی و ناظر حفاظتی در نظر گرفته شده و ساختار نظارتی چندلایهای شکل خواهد گرفت.
وی درباره مرحله نخست اجرای طرح گفت: فاز اول جنگلداری نوین در چهار ادارهکل منابع طبیعی شمال کشور شامل گیلان، مازندران ـ نوشهر، مازندران ـ ساری و گلستان اجرا خواهد شد و در مجموع حدود ۷۸۰ هزار هکتار را دربر میگیرد.
پورمقدم افزود: اجرای مرحله نخست بسته به نوع عملیات، سه تا پنج سال زمان خواهد برد؛ طرحهای مبتنی بر تبصره یک ماده ۳۶ در دوره سهساله و طرحهای مرتبط با زراعت چوب، عملیات پرورشی و درختکاریهای سنواتی در دوره پنجساله اجرا میشوند.
وی مهمترین اقدامات این مرحله را استقرار ساختار مدیریت حوزه آبخیز، تقویت حفاظت، احیای جنگل، نهالکاری و غنیسازی، پایش و کنترل آفات و بیماریها، شناسایی کانونهای بحرانی آتشسوزی، پایش و پیشگیری از حریق، اصلاح و مرمت جادههای جنگلی، بازسازی حصارهای حفاظتی و تعیین و تثبیت مرز اراضی ملی عنوان کرد.
معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی یکی از محورهای طرح را اجرای زراعت چوب در عرصههای مستعد عنوان کرد و گفت: بخشی از صنوبرکاریهای قدیمی که حدود ۲۵ سال از احداث آنها گذشته و به سن برداشت رسیدهاند، پس از برداشت مجدداً با زراعت چوب جایگزین خواهند شد.
پورمقدم توضیح داد: در یکی از نمونههای اجرایی در گیلان، درآمد حاصل از برداشت و فروش صنوبرهای موجود در عرصههای جلگهای برای تأمین هزینه اقدامات حفاظتی، احیایی و مراقبتی در حوزههای آبخیز جنگلی اختصاص خواهد یافت.
وی همچنین از جایگزینی تدریجی گونههای غیربومی سوزنیبرگ کاشتهشده در برخی عرصههای هیرکانی با گونههای بومی پهنبرگ خبر داد و گفت: عملیات پرورشی، احیا و جایگزینی گونههای بومی نیز در چارچوب طرح جنگلداری نوین انجام خواهد شد.
پورمقدم تأکید کرد: مرحله نخست اجرای جنگلداری نوین، گام اولیه برای استقرار مدیریت جامع حوزههای آبخیز است و دستیابی کامل به مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی به تأمین اعتبارات، نیروی انسانی، تجهیزات و ایجاد زیرساختهای لازم نیاز دارد.
هادی کیادلیری، معاون آموزش و مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیط زیست نیز در این جلسه با تأکید بر ضرورت شفافیت در طرح جنگلداری نوین گفت: پیش از هرگونه اظهارنظر درباره این طرح، باید متن کامل آن در اختیار متخصصان و فعالان محیط زیست قرار گیرد تا روشها، مبانی علمی، دادهها و پیامدهای اکولوژیک آن مورد بررسی قرار گیرد.
وی با اشاره به تفاوت مأموریتهای سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان منابع طبیعی اظهار کرد: هر دو دستگاه هدف مشترکی در حفاظت از منابع طبیعی دارند، اما وظایف آنها متفاوت است. سازمان منابع طبیعی علاوه بر حفاظت، با موضوع تولید و بهرهبرداری نیز سروکار دارد، در حالی که سازمان حفاظت محیط زیست وظیفه دارد حدود و آستانههای حفاظت از زیستبومها را تعیین کند؛ از این رو، در موضوعاتی مانند حفاظت از زیستگاهها و جلوگیری از انقراض گونهها، اصل احتیاط اهمیت ویژهای دارد.
وی با اشاره به اهمیت جنگلهای هیرکانی افزود: اگرچه جنگلهای شمال بخش کوچکی از مساحت کشور را تشکیل میدهند، اما از نظر قدمت، تنوع زیستی و ارزش ژنتیکی اهمیت بسیار بالایی دارند. بسیاری از اجزای این اکوسیستم هنوز بهطور کامل شناخته نشدهاند و جنگل تنها مجموعهای از درختان نیست، بلکه شبکهای پیچیده از گونههای گیاهی، جانوری، قارچی و میکروارگانیسمهاست.
کیادلیری با اشاره به روند کاهش سطح جنگلهای شمال گفت: برآوردهای تاریخی از حدود پنج میلیون هکتار جنگل در دورههای گذشته حکایت دارد؛ مهندس ساعی در سال ۱۳۲۱ حدود ۳.۶ میلیون هکتار، وزارت منابع طبیعی در سال ۱۳۴۳ حدود ۳.۴ میلیون هکتار و سازمان جنگلها و مراتع در سال ۱۳۶۹ حدود ۱.۹ میلیون هکتار جنگل برای شمال کشور برآورد کردهاند. همچنین در مطالعات انجامشده با مشارکت دکتر مروی مهاجر و مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، سطح جنگلهای شمال در سال ۱۴۰۰ حدود ۱.۶۵ میلیون هکتار برآورد شده است.
وی تأکید کرد: ممکن است درباره روشهای آماربرداری و تفاوت این اعداد بحث وجود داشته باشد، اما روند کلی کاهش سطح و کیفیت جنگلهای شمال را نمیتوان نادیده گرفت.
معاون آموزش و مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به تجربه بهرهبرداری چوبی از جنگلهای شمال گفت: در دورههایی تمرکز مدیریت جنگل بیش از اندازه بر تولید چوب قرار گرفت و برخی روشهای مدیریتی که از الگوهای دیگر کشورها اقتباس شده بودند، الزاماً با شرایط اکولوژیک و اجتماعی ـ اقتصادی جنگلهای ایران سازگار نبودند. در نتیجه، درختان قطور و کهنسال، از جمله درختانی با عمر چندصدساله، مورد برداشت قرار گرفتند.
کیادلیری افزود: بر اساس آخرین آمارهای مورد اشاره، از حدود ۶.۵ میلیون مترمکعب چوب مصرفی کشور، حدود هفت درصد از جنگلهای ملی و حدود پنج درصد از گونههای جنگلی مستثنیات تأمین میشده و بخش عمده نیاز کشور از زراعت چوب و واردات تأمین شده است. بنابراین، رابطه میان توقف بهرهبرداری از جنگلهای شمال و تعطیلی صنایع چوب نیازمند بررسی دقیق اقتصادی و آماری است.
وی همچنین درباره پیامدهای جادهسازی در جنگلهای شمال گفت: جادههای جنگلی میتوانند موجب قطعهقطعه شدن زیستگاه، افزایش دسترسی انسانی و تسهیل برخی تخلفات از جمله قاچاق و ویلاسازی شوند. بنابراین، درباره حفظ یا مرمت هر جاده باید ضرورت آن بهصورت موردی و بر اساس ملاحظات اکولوژیک ارزیابی شود.
کیادلیری یکی دیگر از مشکلات طرحهای گذشته را تمرکز بر شاخصهای کمی عنوان کرد و گفت: در برخی طرحها شاخصهایی مانند موجودی چوب و تعداد درختان اهمیت بیشتری پیدا کردهاند، در حالی که تنوع زیستی، پیچیدگی اکوسیستم و نقش درختان کهنسال کمتر مورد توجه بوده است. در واقع، «پایداری جنگل» الزاماً معادل «پایداری اکوسیستم» نیست.
وی با اشاره به برخی ارزیابیها درباره وضعیت جنگلهای شمال اظهار کرد: بر اساس برخی مطالعات، حدود ۴۲ درصد جنگلهای شمال به سمت قهقرا رفتهاند. همچنین در اسناد مرتبط با امنیت غذایی، کاهش قابل توجه سطح جنگلهای طبیعی کشور طی سالهای ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۹ گزارش شده است. بخشی از اختلاف آمارها ممکن است ناشی از روشهای آماربرداری باشد، اما نمیتوان همه تغییرات را صرفاً به خطای آماری نسبت داد.
معاون آموزش و مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیط زیست درباره ابهامات موجود در طرح جنگلداری نوین گفت: اصطلاحاتی مانند «درختان تجمعی»، «درختان خطرساز» و برداشت درختان شکسته و افتاده باید دارای تعریف دقیق، معیار روشن و مبنای علمی باشند. برای مثال، باید مشخص شود درخت خطرساز بر اساس چه شاخصهایی، در چه شرایطی و برای چه سطحی از خطر شناسایی میشود.
وی ادامه داد: اگر برداشت درختان شکسته و افتاده با هدف کاهش خطر آتشسوزی یا کنترل آفات و بیماریها انجام میشود، باید شواهد علمی آن ارائه شود؛ زیرا چوب مرده نیز بخشی از چرخه طبیعی جن گل است و زیستگاه بسیاری از موجودات محسوب میشود و حذف آن میتواند پیامدهای اکولوژیک داشته باشد.
کیادلیری افزود: همچنین صرف قرار گرفتن یک درخت در حاشیه جاده نباید بهتنهایی معیار قطع آن باشد و باید مشخص شود آیا برای رفع خطر، الزاماً قطع درخت تنها راهکار است یا روشهای کممداخلهتری نیز وجود دارد.
وی در پایان تأکید کرد: درخواست سازمان حفاظت محیط زیست، مخالفت با اقدامات مدیریتی نیست، بلکه تأکید بر شفافیت معیارها، تعاریف، دادهها، روشهای آماربرداری و پیامدهای اکولوژیک تصمیمات است. جنگلهای هیرکانی یک عرصه عادی تولیدی نیستند و تصمیمگیری درباره آنها باید بر پایه داده معتبر، شواهد علمی و اصل احتیاط انجام شود.
کیادلیری خاطرنشان کرد: اگر قرار است طرح جنگلداری نوین اجرا شود، ابتدا باید متن کامل آن در اختیار متخصصان و فعالان قرار گیرد تا درباره روشها و مبانی آن گفتوگو و ابهامات موجود برطرف شود؛ سپس میتوان درباره نقاط قوت و ضعف طرح، بهصورت علمی و منصفانه اظهارنظر کرد.
در این جلسه همچنین محمد الموتی، دبیر شبکه تشکلهای محیط زیست و منابع طبیعی کشور با اشاره به برگزاری سلسله نشستهای تخصصی درباره رویکرد جدید سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری در مدیریت جنگلهای هیرکانی گفت: هدف از برگزاری این نشستها، ایجاد شفافیت درباره طرح جنگلداری نوین و فراهم کردن زمینه برای شکلگیری یک اجماع کارشناسی، محیطزیستی، منابع طبیعی و اجتماعی درباره این تغییر رویکرد است.
وی افزود: در مجموع پنج نشست برای بررسی این موضوع برنامهریزی شده است که با میزبانی تشکلهای مردمنهاد، سازمان حفاظت محیط زیست، دانشگاه تربیت مدرس در نور، دانشگاه مازندران در ساری و در نهایت سازمان منابع طبیعی برگزار خواهد شد.
الموتی با اشاره به گذشت حدود ۱۰ سال از اجرای «قانون تنفس جنگلها» اظهار کرد: کشور همچنان درباره نحوه مدیریت جنگلهای هیرکانی با دیدگاههای متفاوتی روبهروست و تشکلهای مردمنهاد تلاش میکنند با ایفای نقش تسهیلگر و میانجی، زمینه گفتوگوی تخصصی و دستیابی به بیشترین سطح اجماع را فراهم کنند.
دبیر شبکه تشکلهای محیط زیست و منابع طبیعی کشور ادامه داد: سازمان منابع طبیعی، طرح جنگلداری نوین را یک تغییر رویکرد اساسی در مدیریت جنگلهای هیرکانی میداند؛ تغییری که پس از دههها تمرکز بر بهرهبرداری چوب، قرار است مدیریت پایدار جنگل را محور قرار دهد. بنابراین ضروری است ابعاد این طرح برای جامعه کارشناسی و افکار عمومی بهصورت شفاف تشریح شود.
وی با اشاره به نشستهای برگزارشده با مسئولان سازمان منابع طبیعی گفت: انتظار تشکلها این بوده است که متن و جزئیات طرح جنگلداری نوین، همانند روندی که درباره سند جنگلداری اجتماعی در جنگلهای زاگرس طی شد، در اختیار جامعه کارشناسی قرار گیرد تا امکان مطالعه و اظهارنظر تخصصی فراهم شود.
الموتی تأکید کرد: برگزاری این نشستها با هدف تقابل میان سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان منابع طبیعی یا جلوگیری از توسعه کشور نیست، بلکه تشکلهای مردمنهاد خود را موظف میدانند در مسیر توسعه پایدار و بهبود همکاری میان دستگاههای دولتی نقشآفرینی کنند.
وی افزود: جامعه میخواهد بداند طرح جنگلداری نوین دقیقاً چیست، چه تغییراتی در مدیریت جنگلهای شمال ایجاد خواهد کرد و آثار آن بر آینده جنگلهای هیرکانی، محیط زیست و جوامع محلی چه خواهد بود. پاسخ روشن به این پرسشها میتواند به افزایش اعتماد عمومی و شکلگیری یک گفتوگوی سازنده درباره آینده جنگلهای کشور کمک کند.
الموتی در پایان گفت: با توجه به اینکه متن کامل طرح جنگلداری نوین تاکنون در اختیار شبکه تشکلها قرار نگرفته است، ارائه مسئولان سازمان منابع طبیعی در این نشست، مبنای بحث و بررسی کارشناسان خواهد بود.
