یادداشت مهمان -محمد داوودی کارشناس مسائل سیاسی: هفته دفاع مقدس، تنها فرصتی برای گرامیداشت حماسه‌آفرینی رزمندگان در آن هشت سال سخت و صعب اما پر افتخار نیست؛ زمان است برای بازخوانی تجربه‌ای که یکی از مهم‌ترین نتایج آن، شکل‌گیری و توسعه فرهنگ خوداتکایی در نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران بود. در سال‌های جنگ تحمیلی، محدودیت‌های گسترده در تأمین تجهیزات، قطعات یدکی و خدمات فنی، نیروهای مسلح را به سمت یک ضرورت راهبردی سوق داد، ایجاد توان داخلی برای حفظ، تعمیر، بازسازی و در نهایت، طراحی و ساخت تجهیزات مورد نیاز.

در این میان، ارتش جمهوری اسلامی ایران از نخستین مجموعه‌هایی بود که با درک واقعیات زمان و کاستی‌های موجود، ضرورت حفظ ظرفیت عملیاتی تجهیزات موجود و ایجاد توان بومی برای پشتیبانی از آن را به‌طور ملموس درک کرد و پا در ورطه عمل گذاشت. بخش قابل توجهی از تجهیزات ارتش در سال‌های پیش از انقلاب خریداری شده بود و طبیعی بود که با آغاز تحریم‌ها، تأمین قطعات و پشتیبانی فنی آنها با مشکلات جدی مواجه شود. پاسخ ارتش به این شرایط، اتکا به توان مهندسان، متخصصان و مراکز جهاد خودکفایی بود؛ مسیری که از تعمیر و بازسازی تجهیزات آغاز شد و به طراحی، تولید قطعات و توسعه تجهیزات بومی گسترش یافت.

اهمیت این تجربه در آن است که خودکفایی صرفا به معنای ساخت یک سامانه جدید نیست. گاهی تولید یک قطعه کوچک، تعمیر یک سامانه پیچیده یا بازگرداندن یک سلاح یا مهمات فرسوده به چرخه عملیاتی، تأثیری مستقیم بر استمرار توان دفاعی دارد. ارتش در طول دهه‌های گذشته، با توسعه ظرفیت‌های تعمیر و نگهداری و استفاده از توان متخصصان داخلی، تلاش کرده است وابستگی خود به زنجیره تأمین خارجی را کاهش دهد و به صفر برساند تا چرخه عمر تجهیزات را در داخل کشور مدیریت کند، چرخه‌ای که حالا، در سخت‌ترین شرایط ایران هم از حرکت باز نایستاده است.

این رویکرد در حوزه پدافند هوایی اهمیت بیشتری دارد. پدافند، خط مقدم مقابله با تهدیدات هوایی و موشکی محسوب می‌شود و کارآمدی آن به مجموعه‌ای از رادارها، سامانه‌های شناسایی، فرماندهی و کنترل، تجهیزات درگیری و شبکه ارتباطی وابسته است. نیروی پدافند هوایی ارتش طی سال‌های گذشته، در کنار حفظ و ارتقای سامانه‌های موجود، بر توسعه ظرفیت‌های بومی و افزایش توان تعمیر، بازسازی و به‌روزرسانی تجهیزات تأکید داشته است. این روند نشان می‌دهد که نگاه به پدافند دیگر صرفاً نگاه به یک «سامانه سلاح» نیست؛ بلکه ایجاد یک شبکه دفاعی مستقل و قابل استمرار است. جنگ ۴۰ روزه به لطف ابتکارات پدافند هوایی ارتش، نشان داد که می‌توان با بهره‌گیری از توان داخل، موفق‌تر عمل کرد.

در همین چارچوب، مراکز جهاد خودکفایی ارتش و مجموعه‌های تحقیقاتی و صنعتی وابسته به نیروهای مسلح، نقش مهمی در تبدیل نیازهای عملیاتی به پروژه‌های تحقیقاتی و صنعتی داشته‌اند. پیوند میان تجربه میدان، دانش متخصصان و ظرفیت صنایع دفاعی موجب شده که بخشی از نیازهای تجهیزاتی از مرحله تعمیر و بازسازی به مرحله طراحی و تولید داخلی برسد. اهمیت این روند زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم جنگ مدرن، به‌سرعت فناوری و تاکتیک‌های خود را تغییر می‌دهد و نیروی نظامی نمی‌تواند صرفاً بر تجهیزات خریداری شده در گذشته تکیه کند.

تجربه جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه نیز اهمیت این نگاه را بیش از پیش برجسته کرد. در یک نبرد طولانی و پرشدت، مساله فقط برخورداری از تجهیزات در روز نخست نیست؛ بلکه توان حفظ آمادگی، تعمیر و بازآماد، جایگزینی تجهیزات و استمرار زنجیره پشتیبانی اهمیت پیدا می‌کند. از این منظر، خودکفایی صرفا مختص به زمان صلح نیست؛ بلکه بخشی از توان رزم در روز واقعه است.

نگاهی به تجربه کشورهایی مانند هند، چین و کره‌جنوبی نیز نشان می‌دهد که قدرت‌های منطقه‌ای، با وجود تفاوت در ساختارهای اقتصادی و سیاسی، برای کاهش آسیب‌پذیری دفاعی خود به سمت توسعه صنایع بومی، سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه، تربیت نیروی انسانی متخصص و ایجاد زنجیره تأمین داخلی حرکت کرده‌اند. وجه مشترک این تجربه‌ها آن است که خودکفایی زمانی پایدار می‌شود که از سطح تولید محصول فراتر رفته و به یک اکوسیستم فناوری و صنعتی تبدیل شود. به همین دلیل هم کارشناسان آینده خود کفایی نظامی و دفاعی در ایران را فارغ از متغیرهای سیاسی، روشن ارزیابی می‌کنند.

ارتقا مستمر توان طراحی و تولید، افزایش ظرفیت تعمیر و بازسازی، توسعه قطعات بومی، استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان و انتقال تجربه عملیاتی نیروهای مسلح به چرخه تحقیق و توسعه، همه و همه، فاکتورهایی است که بیش از پیش موجبات پیشرفت و اقتدار ایران اسلامی در حوزه نظامی را فراهم خواهد آورد.

تجربه ارتش جمهوری اسلامی ایران نشان داده که خودکفایی از یک ضرورت ناشی از تحریم‌ها، می‌تواند به یک مزیت راهبردی تبدیل شود. میراث دفاع مقدس در این حوزه، صرفاً خاطره‌ای از گذشته نیست؛ بلکه یک الگوی مستمر برای ساخت توان دفاعی مقتدر و فناورانه در آینده است. الگویی که بر یک اصل استوار است؛ توان تولید، تعمیر، بازسازی و ارتقا تجهیزات در داخل کشور هرچه بیشتر باشد، استمرار و استقلال قدرت دفاعی نیز بیشتر خواهد بود و این همان الگویی است که منجر به دستیابی به ارتشی قوی‌تر و سرافرازتر خواهد شد.