روز ملی خرما؛ محصولی که از نخلستان تا بازار حلقه مفقوده دارد

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، 25 شهریور در تقویم رسمی کشور به عنوان روز خرما ثبت شده است؛ مناسبتی که امسال در شرایطی فرا می‌رسد که خرمای ایران از یک سو با افزایش ظرفیت تولید و تنوع ارقام، همچنان یکی از محصولات مهم کشاورزی و صادراتی کشور به شمار می‌رود.

 از سوی دیگر، زنجیره این محصول در بخش‌هایی مانند نوسازی نخلستان‌ها، مکانیزاسیون برداشت، مدیریت آب، ایمنی نیروی کار، فرآوری و اتصال مستقیم تولید به بازار با چالش‌های جدی روبه‌روست.

بر اساس اعلام وزارت جهاد کشاورزی، تولید خرمای ایران در شرایط فعلی از یک میلیون و 900 هزار تن فراتر رفته و کشور همچنان در جمع تولیدکنندگان بزرگ خرمای جهان قرار دارد. همزمان 654 واحد صنایع تبدیلی و تکمیلی خرما دارای پروانه بهره‌برداری هستند که ظرفیت اسمی مجموع آنها بیش از 820 هزار تن اعلام شده است.

این اعداد نشان می‌دهد مسئله صنعت خرما صرفاً افزایش تولید نیست، بلکه بخش مهمی از آینده این محصول به نحوه اتصال تولیدکنندگان به زیرساخت‌های پس از برداشت، فرآوری، بسته‌بندی و بازار بستگی دارد.

در واقع، فاصله میان ظرفیت تولید و امکانات زنجیره پس از برداشت، یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که در بررسی وضعیت خرمای کشور باید مورد توجه قرار گیرد. 

ظرفیت اسمی بیش از 820 هزار تنی صنایع تبدیلی به معنای استفاده کامل و همزمان این ظرفیت‌ها از تمام محصول موجود نیست و بخشی از آن به کیفیت، پراکندگی واحدها، دسترسی نخلداران به صنایع، وضعیت سرمایه در گردش و بازار فروش وابسته است؛ به همین دلیل،  وجود کارخانه به تنهایی به معنای حل مسئله زنجیره ارزش نیست و نحوه دسترسی نخلدار به این کارخانه‌ها و سهمی که از ارزش نهایی محصول دریافت می‌کند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

مساله خرما در نخلسان است

از سوی دیگر، مسئله خرما پیش از آنکه به مرحله صادرات برسد، از خود نخلستان آغاز می‌شود. ساختار بسیاری از نخلستان‌های کشور به گونه‌ای است که خرده‌مالکی و تراکم درختان، ورود ماشین‌آلات را دشوار کرده است.

همین موضوع در کنار هزینه بالای سرمایه‌گذاری، باعث شده برداشت در بخش‌هایی همچنان به روش سنتی انجام شود. در چنین شرایطی، نوسازی نخلستان تنها به معنای جایگزینی چند درخت فرسوده نیست، بلکه نیازمند بازطراحی بخشی از زمین، مسیرهای دسترسی، الگوی کاشت و فراهم کردن امکان استفاده از تجهیزات جدید است.

حوادث نیروی انسانی در صنعت خرما

صنعت خرما یک وجه اجتماعی و انسانی نیز دارد. فعالان این حوزه از حوادث متعدد هنگام برداشت دستی خرما خبر داده‌اند؛ کارگرانی که برای برداشت محصول باید به ارتفاع درخت صعود کنند و در صورت سقوط با آسیب‌های سنگین مواجه می‌شوند.

در همین ارتباط، استفاده از بالابرهای هیدرولیک در برخی مناطق کشور در حال گسترش است و نمونه‌هایی از آغاز برداشت مکانیزه خرما در سال جاری نیز گزارش شده است. جهاد کشاورزی بهبهان نیز اعلام کرده استفاده از این تجهیزات علاوه بر کاهش نیاز به نیروی کار، می‌تواند خطر سقوط از ارتفاع و آسیب به محصول را کاهش دهد اما محدودیت ها و کوچک بودن برخی از نخلستان ها عملا امکان ورود دستگاه ها نمی‌دهد.

 هرچه سهم برداشت مکانیزه افزایش یابد، امکان کاهش برخی هزینه‌های نیروی انسانی، کوتاه شدن زمان برداشت و کنترل بهتر کیفیت محصول نیز افزایش پیدا می‌کند. البته این تحول بدون اصلاح ساختار نخلستان‌های کوچک و پراکنده و ایجاد مسیر دسترسی مناسب برای تجهیزات، در همه مناطق به یک اندازه امکان‌پذیر نخواهد بود.

چالش آب

چالش دیگر، آب است؛ عاملی که برخلاف بسیاری از هزینه‌های تولید، مستقیماً بر بقای خود نخلستان اثر می‌گذارد. تجربه سال‌های اخیر نشان داده کاهش منابع آب، شوری آب و اختلال در تأمین آب می‌تواند نه فقط مقدار تولید بلکه کیفیت محصول و سلامت بلندمدت نخل‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. در برخی مناطق خرماخیز کشور نیز همزمانی محدودیت منابع آب با مشکلات تأمین برق، کار بهره‌برداران را دشوارتر کرده است.

بنابراین حفظ تولید خرما در سال‌های آینده بیش از گذشته به سیاست‌های مدیریت آب، روش‌های آبیاری و سرمایه‌گذاری برای بازسازی نخلستان‌ها وابسته خواهد بود.اهمیت این موضوع زمانی بیشتر روشن می‌شود که مقیاس اقتصادی خرما را در نظر بگیریم.

در آمارهای اعلام‌شده از سوی فعالان و مسئولان این حوزه، حدود 400 هزار هکتار از اراضی کشور به نخلستان اختصاص دارد و نزدیک به دو میلیون نفر به صورت مستقیم و غیرمستقیم در نخلستان‌ها و صنایع مرتبط با خرما فعالیت دارند. بنابراین هر تصمیم درباره آب، نوسازی باغ‌ها یا روش برداشت، صرفاً تصمیمی درباره یک محصول کشاورزی نیست و آثار آن به اشتغال، درآمد روستایی و اقتصاد مناطق خرماخیز نیز منتقل می‌شود.

تنوع بالای محصولات در صنعت خرما

در سمت بازار نیز خرمای ایران هنوز ظرفیت قابل توجهی برای توسعه دارد. بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی وزارت جهاد کشاورزی، در سال گذشته حدود 430 هزار تن خرما به ارزش نزدیک به 395 میلیون دلار صادر شده است. ایران همچنین به دلیل برخورداری از صدها رقم و ژنوتیپ خرما، از تنوع محصولی بالایی برخوردار است و رقم‌هایی مانند مضافتی، پیارم، شاهانی، کبکاب و استعمران هر کدام بازار و ویژگی‌های متفاوتی دارند.

همین تنوع، اگر با استانداردسازی، تفکیک محصول، بسته‌بندی متناسب با بازار هدف و توسعه فرآورده‌های جدید همراه شود، می‌تواند به مزیت تجاری تبدیل شود. وزارت جهاد کشاورزی نیز بر توسعه محصولاتی مانند خمیر و شیره خرما، قند مایع، شکلات و فرآورده‌های ترکیبی، کمپوت، لواشک و سرکه تأکید کرده است. 

با این حال، توسعه این زنجیره نیازمند حل یک مسئله قدیمی است؛ نخلدار نباید فقط در نقطه آغاز زنجیره قرار داشته باشد و در زمان برداشت محصول، بازار را جست‌وجو کند. هرچه ارتباط میان تولیدکننده، واحد فرآوری، صادرکننده و بازار نهایی منسجم‌تر شود، امکان برنامه‌ریزی برای تولید، کاهش ضایعات و توزیع عادلانه‌تر ارزش اقتصادی محصول نیز بیشتر خواهد شد.

روز ملی خرما بنابراین فرصتی برای آمارسازی درباره میزان تولید نیست؛ مهم‌تر از افزایش چندصد هزار تنی محصول، این است که چه مقدار از ظرفیت نخلستان‌های کشور به شکل پایدار حفظ می‌شود، چه تعداد نخلدار می‌تواند از تجهیزات نوین استفاده کند، چه میزان از برداشت با روش‌های ایمن انجام می‌شود و چه سهمی از محصول تولیدشده قبل از رسیدن به بازار نهایی، فرآوری و بسته‌بندی می‌شود.

خرمای ایران از نظر ظرفیت تولید، تنوع و سابقه حضور در بازارهای خارجی، محصولی تثبیت‌شده است؛ چالش اصلی اکنون این است که این ظرفیت چگونه از سطح نخلستان به یک صنعت رقابتی و پایدار تبدیل شود. پاسخ به این سؤال نیز بیش از آنکه به افزایش سطح زیرکشت وابسته باشد، به اصلاح ساختار نخلستان‌ها، مدیریت منابع آب، توسعه مکانیزاسیون، کاهش ریسک برداشت و تکمیل حلقه‌های زنجیره پس از تولید وابسته است.

انتهای پیام/