خانه هست، اما اتاق کافی نه؛ تصویر تازه از کیفیت سکونت خانوارهای ایرانی

کمبود فضای سکونتی چگونه محاسبه شد؟

برای محاسبه این شاخص، داده‌های خام طرح هزینه و درآمد خانوار سال ۱۴۰۳ مرکز آمار ایران پردازش و با استاندارد یوروستات تطبیق داده شد. در این فرآیند، اطلاعات مربوط به سن و ترکیب اعضای خانوار، تعداد اتاق‌های واحد مسکونی و محل سکونت استخراج و برای هر خانوار تعداد اتاق‌های مورد نیاز محاسبه شد.مطابق استاندارد یوروستات، برای هر خانوار یک اتاق، برای هر زوج یک اتاق، برای افراد بزرگسال مجرد نیز یک اتاق در نظر گرفته می‌شود و برای کودکان و نوجوانان نیز بر اساس سن و جنسیت، تعداد اتاق مورد نیاز محاسبه می‌شود. اگر تعداد اتاق‌های موجود کمتر از این استاندارد باشد، آن خانوار در گروه خانوارهای دارای کمبود فضای سکونتی قرار می‌گیرد.در این محاسبات، فضای نشیمن (پذیرایی) نیز به عنوان یک اتاق محسوب شده است، اما فضاهایی مانند آشپزخانه، حمام، سرویس‌های بهداشتی، راهرو، انباری و پارکینگ در شمار اتاق‌ها قرار نگرفته‌اند.

در نهایت نیز با استفاده از وزن‌های نمونه‌گیری طرح هزینه و درآمد خانوار، سهم خانوارهای دارای کمبود فضای سکونتی در سطح کشور، استان‌ها و مناطق شهری و روستایی برآورد شد. این روش امکان مقایسه استان‌های کشور با یک معیار بین‌المللی را فراهم می‌کند و تصویری دقیق‌تر از کیفیت سکونت نسبت به شاخص‌هایی مانند متراژ واحد مسکونی ارائه می‌دهد.

سیستان و بلوچستان؛ بحرانی‌ترین وضعیت کشور

بیشترین نرخ کمبود فضای سکونتی در کشور به سیستان و بلوچستان تعلق دارد؛ به طوری که ۶۷.۱ درصد از خانوارهای این استان فضای سکونتی کافی متناسب با تعداد اعضای خود در اختیار ندارند. به بیان ساده، از هر سه خانوار این استان، حدود دو خانوار با کمبود اتاق مواجه‌اند.پس از آن، البرز با ۶۰ درصد، قم با ۵۶.۴ درصد، اصفهان با ۵۴.۸ درصد و کرمان با ۵۳.۷ درصد قرار دارند.

قرار گرفتن البرز در رتبه دوم کشور، یکی از یافته‌های قابل توجه این بررسی است. استانی که از نظر شاخص‌های توسعه اقتصادی در وضعیت مناسبی قرار دارد، اما رشد سریع جمعیت، مهاجرت گسترده از تهران، افزایش ساخت واحدهای کوچک‌متراژ و تراکم بالای سکونت، می‌تواند از دلایل اصلی افزایش کمبود فضای سکونتی در آن باشد.

گیلان؛ بهترین وضعیت سکونت در کشور

در نقطه مقابل، گیلان با ۱۱.۸ درصد کمترین نرخ کمبود فضای سکونتی را در کشور دارد. پس از آن، سمنان با ۱۹.۳ درصد، مازندران با ۲۳.۷ درصد، یزد با ۲۴.۷ درصد، خراسان جنوبی با ۲۵.۲ درصد و چهارمحال و بختیاری با ۲۶.۴ درصد قرار گرفته‌اند.پایین بودن این شاخص در این استان‌ها نشان می‌دهد بخش بیشتری از خانوارها در واحدهایی زندگی می‌کنند که تعداد اتاق‌های آنها با ساختار خانوار تناسب بیشتری دارد.

روستاها بیشتر از شهرها با کمبود فضای سکونتی روبه‌رو هستند

بررسی نتایج به تفکیک مناطق شهری و روستایی نشان می‌دهد در اغلب استان‌های کشور، خانوارهای روستایی بیش از خانوارهای شهری با کمبود فضای سکونتی مواجه‌اند.بیشترین شکاف میان شهر و روستا در سیستان و بلوچستان مشاهده می‌شود؛ جایی که این شاخص از ۵۳.۷ درصد در شهرها به ۸۱.۵ درصد در روستاها می‌رسد. به عبارت دیگر، بیش از چهار خانوار از هر پنج خانوار روستایی این استان فضای سکونتی کافی در اختیار ندارند.الگوی مشابهی در کهگیلویه و بویراحمد، لرستان، خوزستان، کرمان، زنجان، اردبیل و آذربایجان غربی نیز دیده می‌شود؛ استان‌هایی که فاصله قابل توجهی میان وضعیت شهرها و روستاهای آنها وجود دارد.البته این روند در همه استان‌ها یکسان نیست. در هرمزگان، یزد، خراسان رضوی و اصفهان نرخ کمبود فضای سکونتی در مناطق شهری اندکی بیشتر از روستاهاست و در البرز نیز تفاوت میان شهر و روستا بسیار ناچیز است.

تهران؛ بیش از ۴۳ درصد خانوارها با کمبود فضای سکونتی مواجه‌اند

در استان تهران نیز ۴۳.۷ درصد از خانوارها فضای سکونتی کافی مطابق استاندارد یوروستات در اختیار ندارند. این شاخص در مناطق شهری ۴۳.۱ درصد و در مناطق روستایی ۵۶.۶ درصد است.به بیان دیگر، تقریباً از هر دو خانوار تهرانی، یک خانوار در واحدی زندگی می‌کند که تعداد اتاق‌های آن با نیاز خانوار تناسب کامل ندارد.

شاخص کمبود فضای سکونتی، تصویری واقعی‌تر از وضعیت زندگی خانوارها ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد سیاست‌گذاری در بازار مسکن نباید تنها بر افزایش تعداد واحدهای مسکونی متمرکز باشد. تناسب میان ابعاد واحدهای مسکونی، تعداد اتاق‌ها و ساختار خانوار نیز یکی از مؤلفه‌های مهم ارتقای کیفیت سکونت است؛ موضوعی که با توجه به شکاف قابل توجه میان استان‌های کشور، بیش از گذشته نیازمند توجه سیاست‌گذاران خواهد بود.